Cây Sở

1. Khái niệm
Sở là cây nguyên sản của vùng á nhiệt đới châu Á. Nhiều tỉnh ở nước ta như Quảng Ninh, Lạng Sơn, Phú Thọ Nghệ An, Quảng Trị,… đã có kinh nghiệm trồng Sở từ lâu đời để lấy hạt ép dầu. Với yêu cầu sử dụng trong nước và xuất khẩu, cây Sở là một trong những cây có dầu cần được phát triển mạnh ở nước ta.
Trước đây đã có một số nghiên cứu liên quan đến kỹ thuật gây trồng, bước đầu chọn giống cây Sở và nhân giống Sở bằng hom cành, song các kết quả thu được còn chưa đồng bộ. Trước những yêu cầu của thực tiễn trồng Sở ở nước ta trong giai đoạn tới phục vụ cho chương trình trồng 5 triệu ha rừng và trồng rừng phòng hộ, bản hướng dẫn kỹ thuật trồng rừng Sở (Camellia sp.) tập hợp các kết quả đã có rải rác ở một số địa phương nhằm giúp các cơ sở sản xuất nắm được các kỹ thuật cơ bản của công tác trồng rừng Sở.

2. Kỹ thuật gieo trồng

* Chuẩn bị giống
Cây mẹ lấy giống (hạt và hom cành) phải ở độ tuổi từ 15 tuổi trở lên khi cây đã cho sản lượng quả ổn định. Cây khoẻ mạnh, tán lá phát triển cân đối, không bị sâu bệnh, sai quả, sản lượng dầu ép từ hạt cao và ổn định trong nhiều năm. Khi có điều kiện tính tổng trọng lượng quả và hạt và phân tích hàm lượng dầu, cây mẹ được chọn lấy giống phải đạt sản lượng tối thiểu là 0,5kg dầu.
Khi chọn cây trội để lấy giống và rừng giống, cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định đã được ban hành trong Quy phạm kỹ thuật xây dựng rừng giống và vườn giống (QPN 15-93) và Quy phạm kỹ thuật xây dựng rừng giống chuyên hoá (QPN 16-93).
Giống vùng nào nên ưu tiên thu hái và gây trồng tại vùng đó. Cần khảo nghiệm giống mới trước khi đưa vào trồng đại trà.

* Thu hái hạt giống
Quả gần chín vào tháng 10-11 nên cần thu hái vào dịp sương giá khi hạt chín rộ, bóc vỏ quả thấy hạt có màu đen. Đem ủ quả vào chỗ râm mát cho hạt tách khỏi quả. Tránh phơi quả và hạt trực tiếp dưới ánh nắng mặt trời vì hạt chứa dầu làm mất sức nảy mầm.
Hạt có thể được gieo ngay sau khi thu hái. Trước khi gieo cần chọn các hạt chắc, mẩy và ngâm vào nước lạnh, vớt những hạt chìm dưới nước để đem gieo. Mỗi kg hạt trung bình có 500 hạt và thông thường số hạt biến động từ 330 hạt đến 1000 hạt/kg.
Trong trường hợp chưa có điều kiện gieo ngay sau khi thu hái, hạt Sở cũng có thể được trộn với tỷ lệ cát ẩm (tỷ lệ 1:1) để bảo quản tạm thời sang tháng 1 năm sau (mùa xuân), khi hạt bắt đầu nứt nanh trang thì đem gieo.

* Gieo ươm, tạo cây con
Để tạo cây con trong túi bầu tại vườn ươm cần thực hiện các công việc sau:
- Chọn nơi đất bằng phẳng, gần nguồn nước tưới làm vườn ươm.
- Luống gieo hạt thường rộng 1m, dài 5-10m; được che bóng nhẹ (độ tàn che khoảng 0,3-0,4) vào mùa hè.
- Bầu có kích thước 6 X 12 hoặc 8 X 18cm. Thành phần ruột bầu gồm:
- 90% đất đã được làm tơi nhỏ.
- 8-9% phân chuồng hoai.
- 1-2% super lân.
- Hạt được rải đều trên luống, được phủ một lớp đất mặt dày 0,5-1cm và một lớp rơm rạ mỏng. Hạt được tưới ẩm thường xuyên, 2 lần/ngày vào sáng sớm và chiều tối. Sau 1-2 tháng, hạt nảy mầm được cấy vào bầu. Cứ 2 hàng bầu cần dùng 1 hàng ràng ràng để che bóng.
- Cây con 1 năm tuổi là có thể đem trồng. Cây tiêu chuẩn đạt chiều cao 30-40cm. Loại bỏ những cây cụt ngọn, cây cong queo sâu bệnh.

* Nhân giống sở bằng hom cành
- Thời vụ giâm hom, tiêu chuẩn cành hom
Sở có thể trồng được bằng cây hom và hom cành Sở cho tỷ lệ ra rễ cao. Chỉ thực hiện giâm hom trong những tháng từ cuối xuân tới đầu thu, tức là từ tháng 4 đến tháng 9 và tốt nhất là vào các tháng 4, 5, 6, 7 đối với các tỉnh vùng núi phía Bắc.
Hom cành phải được lấy từ cây mẹ đủ tiêu chuẩn, lấy vào cuối giai đoạn sinh trưởng khi lá đã có màu xanh thẫm, song không quá già. Sử dụng cả hom đầu cành và hom chồi vượt.
Dùng dao sắc hay kéo cắt phần cành có sức sống tốt, vươn ra phía ánh sáng, cắt vào sáng sớm và sử dụng ngay trong ngày. Hom được cắt với chiều di 7- 12cm, mỗi hom giữ lại 2-3 lá. Nếu lá to thì cắt từ 1/3 đến 1/2 mặt lá để giảm thoát hơi nước. Loại bỏ các hom quá non, quá to ruột rỗng xốp. Cành được tưới nước khi vận chuyển, hom được tưới nước và để vào nơi râm mát trước khi xử lý và giâm.